Şamil | Kategoriler | Konular

Ashabü'l-feraız

ASHÂBÜ'L-FERÂİZ

İslâm miras hukukunda belirli pay sahibi mirasçılar.
Ferâiz'in tekili olan farîza, belirli pay demektir. Mirastaki payları
tek tek belirlenen mirasçılara, belirli pay sahibi mirasçılar
anlamında bu isim verilmiştir. Bu gruba giren mirasçılar
onbir olup, değişik durumlara göre bunlar için kırk pay
durumu (hâl) söz konusudur. Kitap, sünnet ve icma ile belirlenen bu
onbir mirasçı ve paylarının dayandığı
deliller şunlardır:

Kur'an-ı Kerîm'de şöyle buyurulur:

"Allah size (miras hükümlerini şöylece)
emir ve tavsiye eder: Çocuklarınız hakkında, erkeğe
iki dişinin payı vardır. Kızlar ikiden fazla ise,
mirasın üçte ikisi onlarındır. Kız bir tane ise
mirasın yarısı onundur. Ölenin çocuğu (oğul
veya kız) varsa, ana ve babadan herbirine terikenin altıda biri
verilir. Ölenin çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı
olduysa, üçte biri anasınındır. Ölenin erkek veya kız
kardeşleri varsa, terikenin yine altıda biri
anasınındır. Bu hükümler, miras bırakanın
yapacağı vasiyetin infazından veya borcun ödenmesinden
sonradır. Siz babalarınızdan ve
oğullarınızdan hangisinin yarar bakımından size
daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Bu hükümler Allah'tan birer
farîzadır. Şüphesiz Allah her, şeyi bilicidir, tam hüküm
ve hikmet sahibidir. " (en-Nisâ, 4/11).

"Karılarınızın çocuğu
yoksa terikenin yarısı sizindir. Eğer onların çocuğu
varsa, size terikesinden (düşecek hisse) dörtte birdir. Bu da,
onların yapacağı vasıyetin veya borcun ifasından
sonradır. Eğer çocuğunuz yoksa,
bıraktığınızdan dörtte biri onların (karılarınızın)
dır. Şayet çocuğunuz varsa, terikenizden sekizde biri yine
onlarındır. Bu da, yapacağınız vasiyetin veya
borcun ödenmesinden sonradır. Eğer mirası aranan erkek
veya kadın, çocuğu ve babası olmayan bir kimse olur ve
onun (ana bir) erkek veya kız kardeşi bulunursa, bunlardan her
birinin hissesi altıda birdir. Eğer ona bir erkek veya kız
kardeşlerin sayısı birden fazla ise, onlar üçte biri
zarara uğratılmaksızın oralarında eşit
olarak taksim ederler. Bu hükümler yapılan vasiyetin ve varsa
borcun ödenmesinden sonradır. Bu emirler size Allah'tan bir
vasiyettir. A!!ah her Şeyi bilen, ve yarattıklarına çok
yumuşak davranandır" (Nisâ, 4/12)

"İşte bunlar Allah'ın hükümleridir.
Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat ederse, Allah onu altından
ırmaklar akan Cennetlere koyar ki onlar orada ebedî kalıcıdırlar.
Bu, en büyük bir kurtuluştur" (en-Nisâ, 4/13).

"Kim de Allah'a ve Peygamber'ine isyan eder,
Allah'ın sınırlarını açarsa, onu da -içinde
daimi kalıcı olarak ateşe koyar. Onun için küçültücü
bir azap vardır" (en-Nisâ, 4/14).

"Habibim, senden fetva isterler. De ki: "
Âllah, babası ve çocuğu olmayanın mirası
hakkındaki hükmünü şöylece açıklar: Eğer çocuğu
ve babası olmayan bir erkek ölür, geride (ana-baba bir veya baba
bir) bir tek kız kardeşi kalırsa mirasın
yarısı onundur. Eğer mirasçı erkek kardeş ise,
çocuksuz (ve babasız) ölen kız kardeşinin
bıraktığının tamamını alır.
Eğer aynı şartlarla kalan kız kardeş, iki veya
daha fazla ise, erkek kardeşinin
bıraktığının üçte ikisi onlarındır.
Eğer erkek ve kız kardeşler birlikte mirasçı
olmuşlarsa, erkeğin hissesi iki dişinin hissesi
kadardır. Allah size, yanılırsınız diye, hükümlerini
açıklıyor. A!/ah, her şeyi hakkıyla bilendir" (el-Mâide,
5/176).

"Hısımlar Allah'ın kitabınca
birbirine daha yakındırlar. Allah, her şeyi hakkıyla
bilendir" (el-Enfâl, 8/75).

"Ana-baba ile yakın hısımların
bıraktıklarından erkeklere, ana-baba ile yakın
hısımların bıraktıklarından kadınlara,
azından da çoğundan da farz kılınmış birer
hisse vardır" (en-Nisâ, 4/7).

Hz. Peygamber'in mirasla ilgili bazı hadisleri de
şöyledir:

"Ferâiz (miras) ilmini öğreniniz ve öğretiniz.
Çünkü ferâiz, ilmin yarısıdır" (Buhârî, Ferâiz,
2; Ebû Dâvud, Ferâiz, 1; Tirmizî, Ferâiz, 2)

"Miras hisselerini sahiplerine verin. Kalan miktar,
en yakın erkek hısımındır" (Buhârî,
Ferâiz, 5, 7, 9-10; Müslim, Ferâiz, 2-3; Tirmizî, Ferâiz, 8)

İbn Mes'ud (r.a.)'dan rivayet göre:

"Hz. Peygamber bir kız, oğlu
kızı ve kız kardeş ile birlikte mirasçı olunca;
kıza yarım hisseyi, oğul kızına üçte ikiyi
tamamlamak için altıda biri, kız kardeşe de geri
kalanı hükmetmiştir" (Buhârî, Ferâiz, 8, 12; Tirmizî,
Ferâiz, 4; İbn Mâce, Ferâiz, 2).

"Kız kardeşleri, kızlarla birlikte
olunca asabe yapınız" (Buhârî, Ferâiz, 12; Dârimî,
Ferâiz, 4).

"İbn Büreyde şöyle demiştir:
Peygamber (s.a.s.) nineye yanında anne olmadığı zaman
altıda bir vermiştir" (İbn Mâce, Ferâiz, 4).

Bazı miras hükümleri de icma deliline dayanır.
Ana-baba bir kız kardeş bulunmayınca, baba bir kız
kardeşin onun yerine geçeceği prensibi gibi.

Yukarıdaki delillerde yer alan mirasçıların
payları şöyledir:

A. Koca (Zevc) 1- Koca, ölenin (karının)
çocukları veya oğlunun... oğlu veya kızı ile
birlikte mirasçı olduğunda, terikenin dörtte birini alır.
Ölenin kızından fürûu burada dikkate alınmaz.

2-Bunlar bulunmadığında
yarısını alır.

B. Karı (Zevce) 1- Karı, ölen kocasının
çocukları veya oğlunun... oğlu veya kızı ile
birlikte bulunduğunda sekizde bir alır.

2- Bunlar bulunmadığında dörtte bir alır.

Eş (zevce) birden fazla ise her iki durumda
belirlenen payı aralarında eşit olarak
paylaşırlar.

C. Baba 1- Baba, ölenin oğlu veya oğlunun
erkek fürûu ile birlikte bulunduğunda altıda bir alır.

2-Ölenin kızı veya oğlunun
kızı yahut oğlunun... oğlunun kızı ile
birlikte bulunduğunda altıda bir ve ilâve olarak asabe* sıfatıyla
ashabü'l-ferâizden artanı alır.

3-Bu iki grup mirasçı
bulunmadığından asabe olur. Başka mirasçı yoksa
terikenin tamamını, varsa bunlardan artanı alır.

D. Anne

1- Ölenin çocukları veya oğlunun...
oğlu veya kızı, yahut ölenin birden fazla erkek veya kız
kardeşiyle birlikte bulunduğunda altıda bir alır.

2-Ölenin babası ve eşi ile birlikte
bulunduğunda eşten artanın üçte birini alır. Bu
durumda baba asabe olarak geriye kalanı alır.

3-Bu iki grup mirasçı
bulunmadığında bütün terikenin üçte birini alır.

E. Dede Burada ashabü'l-ferâiz olarak pay sahibi olan
dede, ölenin babasının babası veya onun
babasıdır. Buna sahih dede (cedd-i sahih) denir. Annenin
babası gibi ölen ile arasına kadın giren dedeye ise fasit
dede denir ve miras hukuku bakımından zevi'l-erhâm* grubu
içinde yer alır.

Baba sağ olmayınca dede onun yerine geçer.
Buna göre dedenin dört hâli vardır. İlk üç hâli babanınki
ile aynıdır. Dördüncü hâl, babanın sağ olması
hâli olup, bu durumda dede mirasçı olamaz.

F. Kız 1- Ölenin oğlu olmayıp da bir
kızı varsa terikenin yarısını alır.

2-Aynı durumda iki veya daha fazla kız varsa,
üçte ikiyi aralarında paylaşırlar.

3-Ölenin oğlu varsa asabe (bigayrihi asabe) olur.
Ashabü'l-ferâiz'den artanı oğul iki, kız bir hisse almak
üzere paylaşırlar.

G. Oğulun Kızı Ölenin kızı
bulunmayınca oğlunun kızı onun yerine geçer.

1-Ölenin oğlu veya kızı bulunmaz da,
oğlunun... bir tane kızı olursa terikenin
yarısını alır.

2-Aynı durumdaki oğulun kızı birden
fazla ise, üçte ikiyi aralarında eşit olarak
paylaşırlar.

3-Ölenin oğlu bulunmaz ve oğlunun
kızı ölenin bir kızı ile birlikte bulunursa
altıda bir alır.

4-Aynı durumda ölenin birden fazla kızı
varsa oğulun kızı mirasçı olamaz. 5-Ölenin oğlu
olmayıp da, onun oğul ve kızları beraber
bulundukları takdirde, müşterek asabe olurlar ve ashabü'-ferâiz'den
artanı ikili-birli paylaşırlar.

6-Oğlun kızları oğul ile
birleştiklerinde mirasçı olamazlar.

H.Ana-Baba Bir Kız Kardeş 1-Bir tane ise
terikenin yarısını alır. 2-İki veya daha çok ise
üçte ikiyi paylaşırlar.

3-Ölenin ana-baba bir kız kardeşi aynı
durumdaki erkek kardeşiyle birlikte bulunurlarsa, müşterek
asabe olurlar ve ashabü'l-ferâiz'den artanı ikili-birli
paylaşırlar.

4-Ölenin kızı, oğlunun kızı
ve oğlunun.... oğlunun kızı ile birlikte bulunurlarsa
asabe olup kalanı alırlar.

5-Ölenin oğlu, oğlun oğlu, babası
veya sahih dedesi ile birlikte bulunurlarsa mirasçı olamazlar.

İ.Baba Bir Kız Kardeş

Ana-baba bir kız kardeş bulunmazsa baba bir
kız kardeş onun yerini alır.

1-Bu durumdaki kız kardeş bir tane ise,
terikenin yarısını alır.

2-Birden fazla iseler, üçte ikiyi eşit olarak
paylaşırlar.

3-Bu durumdaki kız kardeş bir tane ana-baba
bir kız kardeşle birlikte bulunurlarsa altıda bir
alır.

4-Ana-baba bir kız kardeş birden fazla ise
baba bir kız kardeş mirasçı olamaz.

5-Baba bir kız kardeş baba bir erkek
kardeşle birlikte bulunursa, müşterek asabe olurlar,
kalanı ikili-birli paylaşırlar.

6-Ölenin kızı veya oğlunun
kızı ile birlikte bulunursa asabe olur ve kalanı alır.

7-Ölenin oğlu, oğlunun oğlu...,
babası, dedesi, ana-baba bir erkek kardeşleri, asabe olan
ana-baba bir kız kardeşleriyle beraber bulunurlarsa mirasçı
olamazlar.

J. Ana Bir Kardeşler

1-Bir tane ise altıda bir alır. 2-Birden
fazla iseler, terikenin üçte birini erkek-kadın
ayırımı yapmaksızın eşit olarak
paylaşırlar.

3-Ölenin oğlu kızı, oğlunun
oğlu veya kızı, babası, dedesi ile birlikte
bulunurlarsa mirasçı olamazlar.

K.Nine

Buradaki nineden maksat, araya fasit dede girmeyen,
anne veya baba tarafından büyük annedir. Babanın annesi veya
onun annesi, annenin annesi veya onun annesi gibi ki, bunlara sahih nine
denir. Araya fasit dede girmesi hâlinde, ondan sonraki nineye fasit nine
denir. Ölenin annesinin babasının annesi gibi. Bunlar miras
hukuku bakımından zevi'l-erhâm içinde yer alırlar.

1-Sahih nineler mirasçı oldukları durumlarda
altıda bir alırlar. Nine birden fazla ise bunu eşit olarak
paylaşırlar.

2-Nine ana ile beraber bulunursa veya baba ve dededen
nineler baba veya dede ile birlikte bulunurlarsa mirasçı olamazlar.
Keza yakın derecedeki nine uzak olanı mirastan düşürür.
(el-Cassâs, Ahkâmü'l-Kur'an; İbnü'l-Arabî, Ahkâmü'l-Kur'an;
İbn Kesîr, Te,fsîru'l-Kur'ani'l-Azîm, miras ayetlerinin tefsiri;
İbn Rüşd, Bidâyetü'l-Müctehid, II, 322-329; İbnü'l-Hümâm,
Fethu'l-Kadîr, IV, 39 vd.; el-Mevsılî, el-İhtiyâr, V, 85-86
vd.; Seyyid Şerif el-Cürcâni, Şerhu's-Sirâciyye, s. 3-4, vd.;
el-Kâsânî, Bedayiu's Sanâyi', III, 99; Fetâvâ'l-Hindiyye, I, 353;
Bilmen, Hukuk, İslâmiyye ve İstılâhâtı
Fıkhıyye Kâmusu, İstanbul 1951, IV, 507-535; Ebû Zehra,
Ahkâmü't-Tarikât ve'l-Mevârîs, Kahire, (t.y.) s. 121-180; Hamdi
Döndüren, Delilleriyle İslâm Hukuku, Şahıs, Âile ve
Çözümlü Miras, İstanbul 1983, s. 417-491)

Hamdi DÖNDÜREN


Konular