Şamil | Kategoriler | Konular

Kütüb-i sitte

KÜTÜB-İ SİTTE

Meşhur altı sahih hadis kitabı. Hadis
mecmualarının en sahihleri kabul edilen; Buhârî ve Müslim'in
el-Câmiu's-Sahih'leri ile Ebu Davud, Tirmizi, Nesâî ve ibn Mâce'nin
Sünen'leri; hadis tasnifinin altın çağı olan Hicrî
üçüncü yüzyılda telif edilmiş olmak, mümkün mertebe sahih
hadisleri ihtiva etmek, konulara göre tasnif edilmek (alelebvâb)... gibi
ortak özelliklerinden dolayı, daha sonraki asırlarda Kütüb-i
Sitte: Altı Kitap, ortak adıyla şöhret bulmuştur.
Bazı âlimler, az da olsa zayıf ve mevzu hadisler ihtiva
ettiği için İbn Mâce'nin Sünen'i yerine İmam Mâlik'in
Muvatta'ı veya Dârimî'nin Sünen'ini Kütüb-i Sitte'nin altıncı
kitabı kabul etmişlerdir.

Buhârî ve Müslim'in Câmi'leri, Sahıhayn (İki
Sahih) adıyla, müellifleri daha hayattayken büyük bir üne kavuşmuş,
bunları Ebu Davud, Tirmizî ve Nesâi'nin Sünen'leri takip etmiş
ve hadis âlimleri arasında bu kitaplar Usûl-i Hamse (Beş Temel)
diye büyük bir kabul görmüştü. Ebu'l-Fazl Muhammed İbn
Tahir el-Makdisî (H.507)'nin Usûl-i Hamse'ye yazdığı ve
sahabeyi alfabetik olarak sıralamak suretiyle onlardan nakledilen,
belirli kitaplardan bulunan hadislerin kaynağını göstermek
için yazıları kitaplar anlamına gelen etrafa İbn Mâce'nin
Sünen'ini de eklemesi ve Şurûti'l-Ümmeti's-Sitte (Altı
İmamın Şartları) adlı kitabını
telifiyle muteber hadis kitaplarının grub adı bundan sonra,
İbn Mâce'nin de ilave edilmesiyle Kütüb-i Sitte olarak meşhur
olmuştur.

Böyle bir isimlendirme, Kütüb-i Sitte içinde zayıf,
hatta mevzu (bilhassa İbn Mâce'de) hiç bir hadis bulunmadığı,
onlar dışındaki hadis kitaplarında da sahih hadis
olmadığı anlamına gelmez. Nitekim Buhârî ve Müslim
başta olmak üzere, Kütüb-i Sitte müelliflerinden hiç biri, kendi
kitaplarına sahih hadislerin tamamını aldıkları,
kitaplarındakilerin dışında sahih hadis
bulunmadığı şeklinde bir iddiada
bulunmamışlardır. Esasen bir hadisin sıhhati, hangi
kitapta bulunduğuna bakarak değil, onu nakleden kişilerin
haline bakılarak tesbit edilebilir. Diğer taraftan bu altı
imam, kendilerinden önce derlenmiş olan yazılı ve sözlü
hadis kaynaklarından yararlanarak bu eserleri meydana
getirmişlerdir. Bu değerli eserlerin tasnifine, kendilerinden
önceki çalışmalar zemin hazırladığı gibi,
hadis tasnifi onlardan sonra da devam etmiştir.

İlmî çevrelerde büyük bir kabul gören
Kütüb-i Sitte ile ilgili çok sayıda ve hacimli çalışmalar
yapılmıştır. Bunların büyük bir kısmı
bu kitapların şerhi (açıklaması), ravilerinin
durumları, cem (mükerrerleri çıkararak birlikte rivayet
ettikleri hadisleri bir araya toplama) ile ilgilidir. Kütüb-i Sitte
hadislerini bir araya toplayıcı çalışmalardan biri,
Beğavî'nin (H.516) Mesâbîhu's-Sünne'sidir. Hadisleri, senedlerini
hazfederek kitabına alan Beğavî eserini Sünen tarzında
tasnif etmiş, Kütüb-i Sitte ve Dârimî'nin Sünen'inde bulunan
hadisleri 4434 hadiste toplamıştır. Bu konuda yapılan
önemli bir çalışma da İbnu'l-Esîr'in (H.606)
Câmiu'l-Usûl li Ehâdisi'r-Rasûl isimli eseridir. İbnu'l-Esîr,
İbn Mâce hariç Kütüb-i Sitte ile Muvatta'da bulunan
hadisleri,-mükerrerlerini çıkararak- alfabetik tarzda tertib
ettiği kitaplar ve onların alt başlıkları olan
bablar halinde tasnif etmiştir. 9523 hadis bulunan bu eser Kütüb-i
Sitte adıyla Türkçeye tercüme edilmiştir. Kütüb-i Sitte'yi
oluşturan kitaplar ve özellikleri:

1. Buhârî ve el-Câmiu's-Sahîh'i: Ebu Abdullah
Muhammed b. İsmail el-Buhârî (H. 194-256/M.810-870) 40 yıl süren
ilmî seyahatler esnasında toplamış olduğu engin hadis
malzemesini 16 yılda tasnif ederek, "el-Câmiu's
Sahîhu'l-Müsnedü'l-Muhtasar min Umûri Rasûlillahi (s.a.s) ve
Sünenihi ve Eyyâmih" adlı eserini yazmıştır.
Hocası İshak b. Rahuye'nin, "Rasûlüllah'ın sahih
hadislerini muhtasar bir kitapta toplasanız" tavsiyesiyle
hareket eden Buhârî, 600.000 hadis arasında seçtiği 7275
hadisi, 97 kitap ve 3400 den fazla bab'a (alt bölüm) yerleştirmiş,
konuları geldikçe aynı hadisi bir kaç yerde daha tekrar etmiştir.
Bu nedenle, mükerrerler dışındaki toplam hadis
sayısı 3-4 bin civarına inmektedir. Buhârî, tercüme
denilen bab başlıklarında konuyla ilgili âyet ve
hadislerden iktibaslar yapar, âlimlerin ve bazan kendisinin görüşlerine
yer verir, direkt veya endirekt yollarla tercihlerini ihsas ettirir.
Tercemelerde verdiği hadis ve haberlerin çoğu muallak (senedsiz
veya eksik senedli)tır. Daha önceki hadis mecmualarında pek görülmeyen
bu usul Buhâri'ye hastır. Bu nedenle, "Buhârî'nin fıkhı
tercemelerindedir" sözü yaygınlaşmıştır. (Yekünü
1341 olan bu tür) muallak hadisler, Buhârî'nin kitabına
verdiği isimden de anlaşılacağı gibi, sahih
hadislerin dışındadır. Tercümelerde Buhârî'nin
verdiği bilgiler, hadislerin ihtiva ettiği fıkhı
malumatı kavramada çok faydalıdır. Bütün âlimlerin
ittifakıyla hadis mecmualarının ensahihi kabul edilen el-Câmiu's-Sahîh,
türkçeye de tercüme edilmiş, mükerrerlerinin çıkarıldığı
Tecrid'i de tercüme ve şerhiyle, Diyanet İşleri
Başkanlığınca basılmıştır.

2. Müslim'in el-Câmiu's-Sahîh'i: Ebu'l-Hüseyn
Müslim b. Haccâc (H.202-261), 300.000 hadis arasından seçerek
tasnif ettiği kitabına, "el-Camiu'l-Müsnedü's-Sahîh"
ismini vermiş, mukaddimede tasnif metodunu açıklamıştır.
Buhârî'nin yaptığı gibi bab başlıklarında
bilgi vermemiş, hatta, bab başlığı dahi tanzim
etmemiş, sadece "bab" demekle yetinmiştir. Bugün
eldeki Müslim nüshalarında bulunan bab başlıkları,
eseri şerheden İmam Nevevî'ye aittir. Müslim kitabına,
mevkuf ve maktu hadisleri almamış, muallaklara ise çok az yer
vermiş, hadisleri konularına göre bölmemiş, hadisi en
çok ilgili olduğu yerde nakletmiş, metin ve sened olarak
benzerlerini bir arada ve kısaltarak tekrar etmiştir. Bu yönüyle
Müslim Buhârî'den daha derli topludur. Bu ve benzeri özelliklerinden
dolayı bazı âlimler (mesela Mağribliler) Müslim'i
Buhâri'ye tercih etmişlerdir. Müslim'in Câmi'i, 54 kitap, 1322 bab,
mükerrerler dışında 3033 hadis ihtiva etmektedir.
Kadı İyaz ve İmam Nevevî başta olmak üzere pek çok
âlim Müslim'i şerhetmiştir. Müslim, sade, metin ve
şerhli olarak türkçeye tercüme edilmiştir.

3. Tirmizi'nin Câmi'i: Ebu İsa Muhammed b.
İsa et-Tirmizi'nin (H: 209-279) Cami'i, es sünen ismiyle de maruftur.
Devrin âlimlerinin tetkikine sunuları ve takdir edilen Sünen-i
Tirmizi, 46 kitap, 2496 bab ve 4000 hadis ihtiva etmektedir. Hadisçilik
açısından Müslim'e, fıkhu'l-hadis (hadislerde bulunan çeşitli
hükümler) yönünden de Buhârî'ye ait özellikleri, onlara yakın
ölçüde kitabında toplayan Tirmizi, bab başlığı
altında hadisleri sıraladıktan sonra şu işlemleri
yapar; hadisin sıhhat durumunu (sahih, hasen, zayıf, hasen-sahih,
garib...), ravilerin durumunu, varsa seneddeki illetleri, hadisin
diğer tariklerini, sahabilerin o konudaki başka rivayetlerini,
bu hadislerle ulemânın nasıl amel ettiğini, ittifak ve
ihtilaflarını... açıklar. Hadislerden istifade için çok
faydalı olan bu açıklamalar onları, amel edilebilir hale
getirir. Tirmizi üzerine de pek çok şerh yazılmış ve
eser türkçeye tercüme edilmiştir.

4. Ebu Davud'un Sünen'i: Ebu Davud Süleyman b. Eş'as
es-Sicistânî'nin (H: 202-275) kitabı, ahkâmla ilgili hadislerin
tasnif edildiği Sünen türünün en güzel örneğidir.
Kitabına, 400.000 hadis arasından seçtiği 4000 hadisi
aldığını, bunların da dört hadiste
özetlenebileceğini belirten Ebu Davud; sahih, hasen, leyyin ve amel
edilebilir derecedeki zayıf hadisleri Sünen'ine aldığını
söyler. Kitabında zayıf hadislerin mevcudiyetini kabul eden Ebu
Davud, muhaddislerin ittifakla terkettikleri herhangi bir hadisi Sünen'ine
almamıştır. 40 kitaptan oluşan Sünen'e pek çok
şerh yazılmış, eser türkçeye de tercüme edilmiştir.

5. Nesâî'nin Sünen'i: Ebu Abdurrahman Ahmed b.
Şuayb en-Nesâî (H: 215-303), sahih ve zayıf hadislerden
derlediği es-Sünenü'l-Kübrâ'sını istek üzerine, sadece
sahih hadisleri almak üzere ihtisar etti ve bu yeni eserine el-Müctebâ
adını verdi. Kütüb-i Sitte içinde Nesâî denince, işte
bu Müctebâ kasdedilir. Sünenler içinde en az zayıf hadis ve
cerhedilmiş ravisi olan mücteba, Sahihayn'dan sonra üçüncü kitap
olarak kabul edilir. Nesâî, hadisler arasındaki çok küçük
rivayet farklarını dahi göstermiş ve rical tenkidinde büyük
bir hassasiyet göstermiştir. 51 kitap ve yaklabıh 2400 babtan
oluşan Müctebâ, türkçeye çevrilmiştir.

6. İbn Mâce'nin Sunen Ebu Abdullah Muhammed b.
Yezıd el-Kazvînî'nin (H: 209-273) Sünen'i, 37 kitap, 1515 bab ve
4341 hadis ihtiva eder. Bu hadislerin büyük bir çoğunluğu,
diğer beş kitapta (usûli hamse) mevcuttur veya sahih ve hasen
durumundadır. ibn Mâce'deki hadislerin 613 ünün isnadı
zayıf, 99 unun isnadı ise, yok hükmünde veya münker ya da
yalanlanmıştır. Bilhassa, şahıs, kabile ve
şehirlerin faziletleriyle ilgili hadislerin çoğunun uydurma
olduğu söylenmiştir. Ancak, VI. asırdan sonra Kütüb-i
Sitte'nin altıncı kitabı olarak kabul edilen İbn Mâce,
tertibi, tekrardan uzak ve kısa olusu ile oldukça değerlidir.
Muhammed Fuad Abdülbâkı tahkikiyle yapılan baskı, pek
çok ilmî kolaylıklar sağlamış, eserdeki zayıf yönlere
işaret edilmiştir. Bu baskı esas alınarak Sünen,
şerhi de yapılmak suretiyle türkçeye çevrilmiştir.

Akif KÖTEN


Konular